રાજસ્થાનમાં બેરફૂટ કૉલેજ સ્થાપનાર બંકર રોયનું 81 વર્ષની વયે અવસાન

રાજસ્થાનના તિલોનિયામાં બેરફૂટ કૉલેજની સ્થાપના કરનાર સામાજિક કાર્યકર સંજિત “બંકર” રોયનું 81 વર્ષની વયે અવસાન થયું છે. 10 નવેમ્બરે પ્રસિદ્ધ થયેલા અહેવાલો મુજબ, જ્યાં તેઓ 50થી વધુ વર્ષ રહ્યા અને કામ કર્યું તે અજમેર જિલ્લાના તિલોનિયામાં જ તેમનું અવસાન થયું.

રોયે 1972માં સોશિયલ વર્ક એન્ડ રિસર્ચ સેન્ટરની સ્થાપના કરી, જે હવે બેરફૂટ કૉલેજ તરીકે ઓળખાય છે. તેનો વિચાર સરળ હતો: વાંચી-લખી ન શકતા ગરીબ ગ્રામજનો પણ એવાં કૌશલ્ય શીખી શકે છે જેના માટે સામાન્ય રીતે ડિગ્રી જોઈએ. આ કૉલેજ કોઈ ડિગ્રી કે પ્રમાણપત્ર આપતી નથી.

તેમનું કાર્ય

શરૂઆત પાણીથી થઈ. રોયે પહેલાં દુષ્કાળગ્રસ્ત આશરે 100 વિસ્તારોમાં પાણી પુરવઠાનો સર્વે કર્યો, અને કૉલેજે ગ્રામજનોને હેન્ડપંપ લગાવતાં અને રિપેર કરતાં શીખવ્યું.

પછી કૉલેજ સૌર ઊર્જાના કામ માટે સૌથી વધુ જાણીતી બની. ગરીબ ગામોની મહિલાઓ, ઘણી વાર દાદી-નાનીની ઉંમરની, તિલોનિયામાં છ મહિના રહીને સૌર દીવા બનાવતાં અને સંભાળતાં શીખે છે. 1997માં કમલા દેવી કૉલેજનાં પ્રથમ મહિલા સૌર ઇજનેર બન્યાં. ત્યારથી ઝાંઝીબાર, માલાવી અને બીજા દેશોની મહિલાઓ અહીં તાલીમ લઈને પોતાનાં ગામોમાં સૌર વીજળી લઈ ગઈ છે. કૉલેજ દિવસે કામ કરતાં બાળકો માટે, જેમાં મોટા ભાગની છોકરીઓ છે, રાત્રિશાળાઓ પણ ચલાવે છે.

તેમનું જીવન

રોયનો જન્મ 30 જૂન 1945ના રોજ આજના પશ્ચિમ બંગાળના બર્નપુરમાં થયો હતો. તેમણે દૂન સ્કૂલ અને દિલ્હીની સેન્ટ સ્ટીફન્સ કૉલેજમાં અભ્યાસ કર્યો. ગ્રામીણ કામ તરફ વળતાં પહેલાં તેઓ 1965માં ભારતના રાષ્ટ્રીય સ્ક્વૉશ ચૅમ્પિયન રહ્યા અને ત્રણ વિશ્વ ચૅમ્પિયનશિપમાં રમ્યા.

દુષ્કાળ રાહતના કામમાં મહિલાઓને ઓછું વેતન આપવાનો નિયમ રદ કરનાર 1983ના સુપ્રીમ કોર્ટના કેસમાં તેઓ અરજદાર હતા. તેમને 1985માં જમનાલાલ બજાજ પુરસ્કાર અને 1986માં પદ્મશ્રી મળ્યો, અને 2010માં ટાઇમ સામયિકે તેમને વિશ્વના 100 સૌથી પ્રભાવશાળી લોકોમાં સ્થાન આપ્યું.

તેમણે 1970માં પૂર્વ IAS અધિકારી અને સામાજિક કાર્યકર અરુણા રોય સાથે લગ્ન કર્યાં હતાં.

આ અહેવાલ પ્રસિદ્ધ થયો ત્યાં સુધી અંતિમ સંસ્કારની વિગતો જાહેર થઈ ન હતી.